Thursday, November 15, 2018   امروز ,   پنجشنبه 24 آبان 1397 خورشیدی

جزئیات مطالب  

   
29 ارديبهشت 1390
گفتگوي تلويزيون رسا (ا. ر. و ع. ك.) با كورش زعيم - دكتر محمد مصدق و ملي كردن صنعت نفت

گفتگوي تلويزيون رسا (ا. ر. و ع. ك.) با كورش زعيم

  دكتر محمد مصدق و ملي كردن صنعت نفت

29 ارديبهشت 1390

پرسش: بسياري از منتقدان سياست ملي كردن صنعت نفت توسط مصدق را براي اقتصاد ايران زيانبار ارزيابي مي كنند. ارزيابي شما از اين رويداد تاريخي چگونه است؟

كورش زعيم:

من روز 29 اسفند 1329 را روز استقلال اقتصادی ایران ارزيابي مي كنم. استقلال سیاسی بدون استقلال اقتصادی امکان پذیر نیست. از حدود دو سده پیش از جنبش ملی کردن صنعت نفت، دولت های ایران استراتژی اقتصادی مستقلی نداشتند و سیاست اقتصادی و سیاست خارجی غالبا توسط دو کشور قدرتمندی که در نزدیکی ایران مستقر بودند، در راستای حفظ منافع استراتژیک خودشان در منطقه، به ما تحمیل می شد. در آغاز، سیاست خارجی ایران بر پایه «موازنه مثبت» بود، یعنی به هر دو ابرقدرت امتیاز داده مي شد تا هر کدام برای حفظ منافع خود هم شده، کشور را در برابر دیگری حفاظت کند. بهمین دلیل، هر درخواستی که از سوی انگلستان و روسیه می رسید، پذیرفته می شد. سیاست موازنه مثبت، همراه با بی لیاقتی و فساد پادشاهان قاجار و بی توجهی آنان به منافع كشور، باعث افزایش چشمگیر نفوذ این دو ابر قدرت و حتا دخالت مستقیم آنها در امور داخلی کشور شده بود.

خاندان قاجار، بویژه فتحعلی شاه و ناصرالدین شاه از بی عرضه ترین و عیاش ترین شاهان بودند، فتحعلی شاه با بی خردی در دو جنگ بی دلیل با روسيه كه به تحريك انگلستان در گرفت، قفقاز و مرو را از دست داد و کشور را به ورشکستگی کشاند، و ناصرالدین شاه برای تامین هزینه های دربار مالیات های سنگین به مردم بست و اموال بازرگانان ثروتمند را مصادره کرد. پس از اینکه منابع درآمد داخلی رو به خشکیدن گذاشت، به فکر افتاد که برای کسب درآمد، امتیازهایی را در برابر پول به کشورهای خارجی واگذار کند. در سال 1857، امتیاز خط تلگراف ایران را به انگلستان واگذار کرد و امتیاز های متعدد دیگری را به فرانسویان، آلمانیان و اتریشیان واگذار نمود. در سال 1872، در برابر مبلغی ناچیز امتیاز بهره برداری انحصاری از کل صنایع، آبیاری كشتزارها، منابع طبیعی، راه آهن، اتوبوسرانی شهری، بانک مرکزی و چاپ اسکناس را به یک انگلیسی به نام رویتر واگذار کرد. لرد کرزن، سیاستمدار انگلیسی درباره این قرارداد گفت، « کامل ترین و خارق العاده ترین تسلیم تمامی منابع صنعتی یک کشور به دستان بیگانه که تا کنون در تاریخ بشر کسی در رویا دیده باشد، چه رسد به انجام آن». اين قرارداد روسیه را شدیدا نگران كرد. حتا دولت انگلستان هم نگران شد که رویتر پا فراتر از گلیم خود گذاشته و از حماقت پادشاه ایران سوء استفاده کرده که ممکن است مایه گرفتاری براي انگلستان شود. یک سال بعد، قرارداد را خود انگلیسیان از ترس اعتراضات بین المللی لغو کردند.

ناصرالدین شاه در سال 1891، صنایع تنباکوی ایران به بهای 15هزار پوند به شرکت تنباکوی پادشاهی انگلستان فروخت. از آن پس کشاورزان ایرانی می بایستی تنباکوی خود را به بهای اندك به این شرکت می فروختند و مصرف کنندگان ایرانی می بایستی تنباکوی مصرفی خود را به بهاي بسيار بالا از شبکه مغازه های این شرکت خریداری می کردند. امتیازهایی که قاجاریان به بیگانگان دادند آنقدر زیاد، سفیهانه و ضد منافع ملی بود که دولت انگلستان تصمیم گرفت برای پرهیز از اعتراض بین المللی و اتهام سوء استفاده از فرمانروایان جاهل ایران و در نتیجه ایجاد دشمنی و از دست دادن پرستیژ جهانی خود، برخی از آنها را داوطلبانه به ایران مسترد کند. این دوران به دوران سیاست امتیازات و بی خردی معروف شد.

پسر او مظفرالدین شاه، که از نظر بی خردی و ولخرجی، دست کمی از پدر نداشت، در سال 1901، امتیاز انحصاری اکتشاف و بهره برداری از منابع نفت و گاز را برای 60 سال به ویلیام ناکس دارسی انگلیسی واگذار کرد. قرارداد دارسی ده سال طول کشید تا به بهره برداری برسد، ولی نخستین مشتریان نفت او کشتی های بخار انگليسي بودند که اکنون با این انرژی نوین می توانستند سبکتر و سریعتر حركت كنند و از توان مانور بیشتری برخوردار باشند. دریادار فیشر، فرمانده نیروی دریایی انگلستان که از مشتریان دارسی بود و متوجه شده بود که کشتی هایش در سراسر جهان از قدرت، سرعت و کارآیی بیشتری برخوردار شده اند، پیشنهاد خرید سهام شرکت نفت انگلستان و ایران را کرد که در سال 1911 پارلمان انگلستان آن را تصویب نمود و 53% سهام بدون اجازه ایران به نام دولت انگلستان شد. این یک تخلف از مفاد قرارداد دارسی با ایران بود. سهم ایران کماکان 16% باقی ماند. از سال 1912، به ایران تحمیل شد که نفت مورد نیاز نیروی دریایی انگلستان را با 25% تخفیف بفروشد. این تخفيف سهم سود ایران را 25% کاهش می داد. سپس مقرر شد که دولت انگلستان دو نفر از اعضای هیئت مدیره را خود منصوب کند و آنان در همه تصمیم ها حق وتو داشته باشند. از آن پس، در واقع، نفت ایران توسط دولت انگلستان کنترل می شد.

از آنجا که نفت ایران عامل سرنوشت سازی در پیروزی انگلستان  در جنگ اول جهانی بود، پس از پايان جنگ در سال 1919، انگلستان قراردادی را توسط وثوق الدوله به ایران تحمیل کرد که طی آن کنترل اقتصادی، مالی، نیروی دفاعی و روابط خارجی ایران به انگلستان سپرده می شد. هرچند که به علت مخالفت و تهدید روسیه این قرارداد در مجلس تصویب نشد، ولی شوروی هم برای رقابت با انگلستان درخواست امتیاز نفت شمال را کرد.

نزدیک به دو سده، ایران صحنه رقابت انگلستان و روسیه بود و دولتهای ایران هیچ تصمیم مستقلی نمی توانستند بگيرند، و حتا برای هر تصمیمی پيشتر ديدگاه سفارت انگلستان یا روسیه را می خواستند. انگلیسیان برای کاهش بیشتر حس اعتماد به نفس ملی، این شایعه را دامن می زدند که " همه چیز زیر سر انگلیسی هاست". از جنگ جهانی دوم به بعد شرکت نفت انگلیس و ایران مصرف نیروی دریایی انگلستان را رایگان تحويل می داد، هزینه پرسنل انگلیسی را به حساب ایران می گذاشت و هیچ گزارشی از اینکه چه مقدار نفت در اسکله تحویل نفتکش ها می شود به ایران نمی داد. در حالیکه کارمندان انگلیسی در شهرک پیشرفته و مدرن آبادان با کولر و باغچه و خیابانهای آسفالته و وسیله نقلیه برای رفت و آمد زندگی می کردند، کارگران ایرانی در زاغه های مقوایی، خیابانهاي خاکی كه نیمی از سال تا مچ پا گل بود، زندگی می کردند. آنها برای خنک شدن در هوای 50 درجه در خمره های آب می نشستند و پای پیاده به سر کار می رفتند.

در تمام این مدت، مردم ایران به این توهم رسیده بودند که سیاست ایران را باید کلا" بیگانگان تعیین کنند، سیاستمداران ایران را بیگانگان برای حفظ منافع خود می گمارند و خود ملت هیچ نقشی در سیاست خارجی و حتی سیاست داخلی کشور ندارد. این باور نسل به نسل انتقال داده شده بود. روی کار آمدن رضا شاه، امضای قرارداد نفت 1933 بجای قرارداد دارسی که خیلی از آن بدتر بود، اشغال غیرقانونی کشور توسط ارتش های بیگانه و سپس عزل و تبعید او توسط بیگانگان، این باور را تشدید کرد. هم اکنون نیز بخش بزرگی از جمعیت ايران، و بسیاری از شخصیت های سیاسی کشور، هنوز این باور ذهنی را دارند که سرنوشت کشور را بیگانگان طراحی و اجرا می کنند و مردم نقش چندانی ندارند.

نماد همه این مسائل صنعت نفت بود. قرارداد دارسی ادامه زنجیره امتیازدهی قاجاریان به بیگانگان بدون اینکه منافعی برای اقتصاد کشور، رشد صنعتی، اشتغال و رفاه داشته باشد بود. منابع ما را می بردند، در شراکت تقلب می کردند، شرایط را تحمیل می کردند و با دخالت در امور داخلی کشور، ما تحمیق نیز می نمودند. همه اینها را مصدق و جبهه ملی ایران سد راه پیشرفت می دید. درآمد ما از نفت آنقدر ناچیز بود که فقط اقتصاد ما را معتاد میکرد بدون اینکه ایجاد رشد و اشتغال کند؛ و رفتار دولت انگلستان در ایران آنقدر تحقیرآمیز بود که اراده ملی و روحیه استقلال طلبی ملت را درهم شکسته بود. 

در دوران نهضت ملی ایران، دکتر مصدق برای نخستین بار کشور را دارای یک دولت ملی و مردمی کرد. مصدق از این ذهنیت حقارت آمیز و تسلیم در برابر اراده بیگانگان بخوبی آگاه بود و می دانست که برای ایجاد تحول در کشور، نخست باید اعتماد به نفس ملی و تاریخی مردم را باز گرداند و ثابت کند که می توان حاکم بر سرنوشت خود بود. برای این کار باید قدرتمندترین و بانفوذترین کشوری را که عامل ایجاد این عقده حقارت شده بود شکست بدهد. از اینرو، مصدق برای حفظ منافع ایران، سیاست خارجی «موازنه منفی» را پیش گرفت، یعنی به هیچ کشوری امتیاز نمی دهیم و خود سیاست خود را تعیین می کنیم و خود بر بر منابع خود مدیریت می کنیم. قانون ملی شدن ذکر می کند که اکتشاف، استخراج  و بهره برداری و فروش در سراسر ایران با دولت ايران خواهد بود، یعنی هیچ کشوری ادعای امتیاز نداشته باشد.

مصدق می خواست ذهنیت ملت را بر اينکه همه سیاست های ایران، چه در عرصه داخلی و چه در عرصه سیاست خارجی، توسط بيگانگان انجام میگیرد، بشکند. نهضت ملی کردن صنعت نفت، فقط کوتاه کردن دست بیگانگان از منابع کشور نبود، بلکه زمینه را برای استقلال اقتصادی و سیاسی کشور فراهم نمود. او به مردم نشان داد که می توانند به رای خود و اراده خود اعتماد کنند. مصدق نشان داد که چگونه می شود بدون اتکا به هیچ قدرت خارجی، یکی از بزرگترین قدرتهای سیاسی و نظامی جهان را بدون جنگ، بدون عملیات تروریستی، بدون ستیزجویی، بدون فحاشی، بدون بالارفتن از دیوار سفارتشان؛ در زمین خودشان، با منطق و با قانون خودشان، با رعایت همه قواعد و قانونهای بین المللی شکست داد. این قدرتی بود که مصدق توانست به ملت ایران بازگرداند. ملتی که می تواند در برابر هر ابرقدرتی با خرد و هوشمندی برای حفظ منافع خود رویارو شود، و بجای منفور شدن و منزوی شدن، عزیز مردم جهان هم بشود، احترام مردم جهان را هم جلب کند و قهرمان مردم جهان هم بشود، همانگونه در آن زمان این کار را کردیم.

در زمینه اقتصاد، مصدق سنگ بنای یک اقتصاد وابسته به تولید صنعتی و کشاورزی و صادرات را گذاشت و ثابت کرد که بدون درآمد نفت هم می شود کشور را اداره کرد. اگر همین بي اهمیت شدن درآمد نفت برای هزینه های جاری و تکیه بر تولید ادامه می یافت، و از نفت فقط برای سرمایه گذاری، نه هزينه هاي جاری، استفاده می شد، کشور ما اکنون شاید یکی از پنج قدرت اقتصادی جهان می بود، نه ذلیل و منفور و فقیر و عقب افتاده ای که اکنون هستیم. اگر این صدها میلیاردها دلار درآمد نفت که دستاورد جنبش ملی کردن صنعت نفت و سیاست های خردمندانه دکتر مصدق است، بجای دزدیده شدن و اتلاف یا فرار به کشورهای خارجی، صرف توسعه صنعت و زیرساختهای  این کشور می شد، ما اکنون در کجا می بودیم؟

( اين گفتگو كه توسط مصاحبه گر و فيلمبردار تلويزيون رسا در تهران انجام گرفت، مديران رسا اجازه پخش آن را ندادند.)

بازدید صفحه: 1188
 


شما می توانید نظر خود را در مورد این مطلب بنویسید

   
 : نام ونام خانوادگي
 : توضیحات

کد امنیتی را در کادر زیر وارد نمائید
 
   
   
 

      



 

جستجو در سایت

 

 

فهرست موضوع ها

 

      جمهوری اسلامی
      انتخابات در ایران
      حقوق بشر در ایران
      سیاست خارجی ایران
      اقتصاد ایران
      میراث فرهنگی و تاریخی
      کورش بزرگ
      پاسارگاد و تخت جمشید
      دموکراسی و سکولاریسم
      جنبش های ملی ایران
      جنبش ملی کردن نفت
      جبهه ملی ایران
      چهره های ملی ایران
      بحران هسته ای ایران
      خلیج پارس
      دریای مازندران
      سازمان ملل متحد
      شورای امنیت
      شورای حقوق بشر
      دیوان کیفری بین المللی
      یونسکو
      آسیای میانه و قفقاز
      خاور میانه
      خاور دور
      اروپا
      امریکای شمالی و جنوبی
      درباره من
      فرتور ها (عکس ها)
      English
 
 
 

 پیشنهاد ها و نوآوری ها

 

کلیه حقوق این وب سایت مربوط به کوروش زعیم ،محفوظ می باشد و هرگونه کپی برداری فقط با ذکر منبع مجاز می باشد